Türkiye'de Girişimcilik

Türk insanı girişimci mi? Ya da girişimci millet, girişimci olmayan millet şeklinde bir ayırım yapılabilir mi? Makro ekonomide ülkeler arasindaki farklılıkları açıklarken tercihleri (prefences) farklı modelleme yoluna başvurmak en kibar tabirle ucuz bir yöntem olarak değerlendirilir. Ancak diğer taraftan ülkerin müteşebbislikte birbirinden cok farklı profiller çizdiği de bir gerçek. O halde bu durum nasıl açıklanır? Şimdilerde ilgimi çeken bu konuda var olan teorik açıklamaları sıralayıp bir beyin firtinasına davet edeceğim sizi. Yorumlarınız bir araştırma projesinin ilham kaynağı olabileceği için değerli fikirlerinizi paylaşmaya davet ediyorum.

Literatürde kişilerin girişimci olmayı seçmelerinde etkisi olan iki faktör üzerinde duruluyor: sermaye (wealth) ve vasıf (skill). Mesela yüksek teknoloji sektörlerini ele alalim. Silikon vadileri (Silicon Valley and Silicon Wadi) neden ABD de ve Israilde de Türkiyede ya da Arjantinde degil? Bunu iyi eğitimli ve kaliteli eleman eksikligi ile acıklamak mümkün mü? Yani Silicon Valley Kaliforniya’da cünkü Stanford, Berkeley gibi okulların yanıbaşında diye düsünmek doğru mu? Peki Türkiye’nin Boğaziçisi Bilkenti niye Kaliforniya ya beyin saglamak yerine kendi vadisini kurmuyor? (Bizim de “Vadi”miz var gerçi ama calışma alani farklı!) Neden bu okullardan mezun ya da mezun bile olmayan bir genç çıkıp Microsoft benzeri bir teşebbüsün temellerini atamiyor? Bu noktada sözünü ettiğimiz ilk faktör öne çıkıyor. Özellikle yüksek teknoloji ya da sermaye gerektiren sektörlerde girişimciliğin az ya da tamamen yok olması bu görüşü destekler nitelikte. Rajan ve Zingales (1998)[1] sektörler arasında dış finansal kaynağa olan ihtiyaç açisindan farklılıklar olduğu (ilaç sanayisine karşılık tütün sanayisi ) gerçeğinden yola çıkarak finansal sistemi güçlü olan ülkelerde dış kaynak ya da sermaye gereksinimi fazla olan sektörlerin daha hızlı büyüdüğünü göstermişler. Yani Amerika’da mikroçip üreten (ya da tasarlayan) küçük müteşebbislerden (spin off, start up) geçilmezken Türkiye’de Türk sermayeli olup çip tasarlayan şirket pek olmamasının sebebi (varsa bilmek isterim) Türkiye’de finans sektörünün zayıf olması. Yani ABD de yüksek getiri potansiyeli olan bir proje gelistiren ya da yeni bir proje fikri olan küçük firmalar bu projeler için kolayca sermaye bulabilirken (Venture Capital) Türkiye’deki girişimciler için bu o kadar kolay değil.[2]

Peki durum başlangıçta yüksek sermaye gerektirmeyen sektörlerde nasıl? Sermaye onemli değilse önemli olan yetenektir denilebilir mi? Literatürde yetenek genelde eğitimle ölçülür ama bunun işe yaramayacağı açık. (Kayserililerin kimleri okuttukları herkesin malumu!) Bu sektörlerde patron olmak için geçer akçe eğitim de olmadığına göre cevap nerede aranmalı? Belki de girişimcilik yeteneği diye ayri bir yetenek tanımlanmalı bilemiyorum ancak bunun da ölçülmesi zor, subjektif bir kavram olacağı ortada.

[1]“ Financial Dependence and Growth,” American Economic Review 88, 559-586.
[2] Türkiye’de finans sisteminin zayıf olmasının sebebi sözleşmelerin ihlali durumunda yargıda hakların alınamaması ya da gecikmesi (weak contract enforcement) olabileceği gibi finansal arabuluculuğun maliyetinin yüksek olması da olabilir.